Projekt „Klasa przyjazna uczniom z zaburzeniami regulacji emocji”

 „Klasa przyjazna uczniom z zaburzeniami regulacji emocji” to tytuł projektu, który był realizowany w listopadzie i grudniu 2012 przez Towarzystwo Przyjaciół Dzieci, Oddział Powiatowy w Jarosławiu we spółpracy z NSLT (Narodową Siecią Leczenia Zaburzeń Regulacji Emocji i Stresu Traumatycznego Dzieci i Młodzieży) oraz Szkołą Podstawową nr 11 z Oddziałami Integracyjnymi im. Adama Mickiewicza w Jarosławiu.

Dzięki dotacji ze środków Ministerstwa Edukacji Narodowej w ramach programu „Bezpieczna
i przyjazna szkoła – edukacja włączająca w kształceniu uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi w szkołach ogólnodostępnych, z oddziałami integracyjnymi oraz integracyjnych” możliwe było przeprowadzenie zaplanowanych działań.

Podstawą projektu było założenie, że podłożem znaczącej części trudności edukacyjnych i wychowawczych u dzieci i trudności z jakimi styka się nauczyciel w szkole, są problemy z regulacją emocji ( stwierdzenie oparte na wynikach aktualnych badań).

Jednocześnie podstawowym standardem Projektu była zasada, że kluczem do skutecznej pracy
z uczniem o specjalnych problemach edukacyjnych, jest przede wszystkim zapewnienie mu bezpiecznego środowiska na poziomie klasy. Tak więc działania projektowe skierowane były
w pierwszej kolejności do całej klasy (wszystkich uczniów) i nauczyciela a dopiero na tak stworzonej bazie, oddziaływaniem objęci zostali uczniowie, dla których w związku z ich potrzebami tworzono plany działań indywidualnych. Dzięki takiemu podejściu z jednej strony uniknęliśmy stygmatyzacji uczniów, z drugiej całe klasy zyskały niezwykle ważne i przydatne we współczesnym świecie kompetencje w zakresie identyfikacji i zarządzania emocjami tak swoimi jak i innych ludzi.

Jakie były szczegółowe cele Projektu?

1. Indywidualizacja kształcenia uczniów, rozwój ich zainteresowań, zwiększenie autonomii uczniów w szkole.

2. Zwiększenie kompetencji społecznych i emocjonalnych uczniów.

3. Ograniczenie skali występowania zjawisk patologicznych, których źródłem są w ogromnej mierze właśnie zaburzenia regulacji emocji u dzieci i młodzieży oraz zjawiska stresu zawodowego

u nauczycieli.

4. Poprawa stanu bezpieczeństwa w szkole wdrażającej Projekt, a na tej bazie w innych placówkach, poprzez poprawę relacji interpersonalnych pomiędzy uczniami i ich rodzinami a nauczycielami i ogólnie poprawy klimatu społecznego w szkole.

5. Stworzenie dobrej praktyki ścisłej współpracy i dobrego przepływu informacji w związku ze wspólnym zaangażowaniem w atrakcyjny dla uczniów i przyjazny dla rodziców sposób nauczania
a dzięki temu zwiększenie zainteresowania i zaangażowania rodziców i ich wpływu na życie szkoły.

6. Zwiększenie umiejętności wychowawczych dyrektorów szkół i placówek wychowawczych, nauczycieli i rodziców oraz pracowników administracji.

7. Wzmocnienie i rozszerzenie specjalistycznej pomocy psychologiczno-pedagogicznej, która dzięki przeszkoleniu kadry w ramach projektu będzie możliwa do stosowania w trakcie standardowych lekcji, a nie tylko w trakcie zajęć i zabiegów pozalekcyjnych.

Co to jest regulacja (autoregulacja) ?

W szerokim rozumieniu jest to zdolność do efektywnego zarządzania reakcjami organizmu na różnego typu bodźce na wielu poziomach: poznawczym, emocjonalnym, fizjologicznym i w zachowaniu.

Skuteczna regulacja wymaga zaangażowania wielu procesów takich jak:

1. Świadomość własnych stanów wewnętrznych – działania własnego organizmu.

2. Zdolność do tolerowania różnego poziomu pobudzenia i emocji.

3. Zdolność angażowania się w skuteczne działanie i poznawczego zarządzania pobudzeniem i emocjami.

4. Zrozumienie powiązań pomiędzy różnymi reakcjami wewnątrz organizmu i ich odbiorem,
odczuwaniem i doświadczaniem.

5. Zrozumieniem wpływu różnych czynników na reakcje wewnętrzne.

6. Zdolność do komunikowania innym ludziom tego co dzieje się w naszym wnętrzu.

Regulacja rozwojowo.

U małego dziecka kompetencje autoregulacyjne są bardzo małe. Dotyczą jedynie podstawowych zjawisk fizjologicznych takich jak sen, jedzenie, reakcje alarmowe.

Z wiekiem i nabywaniem doświadczenia (co przekłada się na rozwój układu nerwowego) kompetencje regulacyjne zwiększają się.

Na poziomie poznawczym (umiejętności identyfikowania i definiowania emocji) wskaźnikiem rozwoju kompetencji regulacyjnych może być przejście od charakterystycznego dla małego dziecka stwierdzenia: „jest mi źle” do wypowiedzianego przez starsze dziecko zdania: „czuję się źle bo jestem zmęczony”.

Regulacja a opiekun.

W toku rozwoju dziecko nie „uczy się” regulacji samoistnie. Potrzebny mu jest do tego opiekun z którym połączone jest głęboką relacją (przywiązaniem). Oczywistymi i podstawowymi opiekunami są dla dziecka rodzice, dla małego dziecka zwłaszcza matka.

Opiekun pełni dla dziecka funkcję „koregulatora” – jest kluczowym „uzupełnieniem” (początkowo główną bazą) kompetencji regulacyjnych.

Opiekun nadaje znaczenie stanom emocjonalnym małego dziecka i dzięki wzajemnemu dostrojeniu i tzw. „mechanizmom lustrzanym” poprzez własne zachowanie – ton głosu, uśmiech, dotyk, tzw. „mowę ciała”, wreszcie proste słowa, uspokaja dziecko (ukojenie) lub stymuluje w zależności od potrzeb. Stopniowo w miarę rozwoju, mechanizmy tego rodzaju wzbogacają się o zjawisko modelowania a następnie coraz większego znaczenia nabiera mówienie do dziecka i tłumaczenie mu co się z nim dzieje oraz wpływanie poprzez mowę na jego stany emocjonalne.

Regulacja a nauczyciel.

Dziecko ok 50 % swego aktywnego życia spędza w szkole. Jest więc rzeczą całkowicie naturalną, że w trakcie zajęć szkolnych, nauczyciel przejmuje „pałeczkę regulacyjną” od rodzica/opiekuna.W niniejszym materiale chcemy przedstawić jeden z elementów naszego Projektu tj. ćwiczenia, które mogą być z powodzeniem zastosowane w każdej klasie szkolnej, przy czym preferowana jest tu klasa IV szkoły podstawowej z uwagi na fakt, że dzieci w wieku ok 10 lat są już stosunkowo dojrzałe i jednocześnie stoją u progu adolescencji
a więc okresu w którym problemy z regulacją emocji są największe.

Wyposażenie ich w tym właśnie wieku w kompetencje regulacyjne będzie ważnym „kapitałem”, który ułatwi przejście kilku trudnych kolejnych lat. Wartością uzyskaną w projekcie – co podkreślaliśmy – będzie fakt, że kompetencje regulacyjne zdobędą wszystkie dzieci a nie tylko te ze specjalnymi potrzebami.

Ćwiczenia wplecione w lekcje wychowawcze i zwykłe lekcje kierunkowe, przedstawione tu zostały w formie scenariusza przygotowanego, przez przeszkoloną w trakcie trwania projektu wychowawczynię kl. IV A Szkoły Podstawowej nr 11, panią Magdalenę Makowską.

Podkreślenia wymaga fakt, że zajęcia tego typu powinny być wdrażane przez wychowawcę klasy. Odgrywają tu bowiem zasadniczą rolę te same mechanizmy, które dotyczą rodzica/opiekuna tj. relacja przywiązania i w jej ramach dostrojenie, „reakcje lustrzane”
i modelowanie na podłożu kompetencji samego nauczyciela w zakresie tak identyfikowania jak i bezpiecznej ekspresji i modulowania (zarządzanie) stanów emocjonalnych.

Właściwa kolejność w budowaniu kompetencji regulacyjnych to najpierw relacja potem regulacja. W innym wypadku mamy do czynienia jedynie z „tresurą”, gdzie celem nie jest wyposażenie dziecka w kompetencje a jedynie eliminacja tzw. zachowań niepożądanych bez brania pod uwagę, że w takim wypadku dziecko skompensuje sobie braki regulacyjne i brak ekspresji emocji w patologicznych relacjach z rówieśnikami lub w domu.

Podsumowanie głównej idei opisywanych zajęć:

Praca z dziećmi celem zdobycia przez nie świadomości doświadczeń wewnętrznych (własne ciało i jego organy) i zewnętrznych (poprzez pięć zmysłów), zdolności definiowania/identyfikowania stanów emocjonalnych i zrozumienia ich źródeł.

Podsumowanie projektu połączone z prezentacją rezultatów w postaci opisu modelu postępowania z dziećmi miało miejsce w trakcie Konferencji pt. „ Bezpieczna i przyjazna szkoła – Edukacja Włączająca,” która odbyła się 12 grudnia 2012 roku w siedzibie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Jarosławiu. W konferencji brali udział zainteresowani rodzice dzieci uczestniczących w projekcie, nauczyciele realizujący projekt oraz goście: władze oświatowe, dyrektorzy i nauczyciele jarosławskich szkół.

Najlepszym podsumowaniem efektów Projektu będzie statystyka – uczestnicy (tak dzieci jak i rodzice) mieli możliwość anonimowej oceny rezultatów odpowiadając na kilka pytań..

I tak na pytanie: Czy po tych zajęciach potrafisz lepiej poznać co się z Tobą dzieje?

Twierdząco odpowiedziało 83 % dziewczynek i 62 % chłopców , a przeczaco tylko 4 % dziewczynek i 11 % chłopców) .

Na pytanie: Czy chciałbyś, żeby takich zajęć było więcej?

TAK odpowiedziało 60 % dziewczynek i 57 % chłopców (NIE odpowiednio 7 % i 17 %).

Praca z dziećmi w szkole projektowej będzie nadal kontynuowana, tak by umiejętności zdobyte przez uczniów w trakcie projektu mogły być utrwalane, w toku codziennej pracy. Najważniejszym rezultatem jest sprawdzony w praktyce projektowej model postępowania z dziećmi w celu wyposażenia ich w umiejętności rozpoznawania, identyfikowania i radzenia sobie z własnymi emocjami. Na tej bazie możliwa jest dalsza praca wychowawcza skierowana na wyposażenie dzieci w umiejętności radzenia sobie z emocjami innych. Model ten może być przenoszony na grunt innych szkół. Realizatorzy projektu zachęcają zainteresowane szkoły do zgłaszania chęci zapoznania się z efektami projektu i podjęcia podobnych działań na terenie swoich szkół.

Koordynator projektu Anna Korczewska